पेशी म्हणजे काय? — कर्करोग समजून घेण्याची पहिली पायरी
मानवी शरीर कोट्यवधी सूक्ष्म पेशींनी बनलेले आहे. प्रत्येक पेशीचे ठराविक कार्य असते:
- काही पेशी रक्त तयार करतात
- काही पेशी स्नायू बनवतात
- काही पेशी त्वचेचे संरक्षण करतात
- काही पेशी मेंदू व मज्जासंस्थेचे कार्य नियंत्रित करतात
⚠️ कर्करोग कसा तयार होतो?
काही कारणांमुळे एखादी पेशी तिचे नैसर्गिक नियंत्रण गमावते. ती पेशी:
- गरजेपेक्षा जास्त वेगाने वाढू लागते
- स्वतः नष्ट होत नाही
- शेजारच्या ऊतींमध्ये घुसखोरी करते
- रक्त किंवा लसीका मार्गाने शरीरात इतरत्र पसरू शकते
कर्करोगाचे मुख्य प्रकार
1. कार्सिनोमा (Carcinoma)
त्वचा, तोंड, फुफ्फुसे, स्तन, आतडी — सर्वात जास्त आढळणारा कर्करोग
2. सारकोमा (Sarcoma)
हाडे, स्नायू, चरबी, रक्तवाहिन्या — तुलनेने दुर्मिळ
3. ल्यूकेमिया (Leukemia)
रक्ताचा कर्करोग — रक्तनिर्मिती संस्थेमध्ये तयार होतो
4. लिम्फोमा (Lymphoma)
लसीका ग्रंथींचा कर्करोग — रोगप्रतिकारक यंत्रणेशी संबंधित
कर्करोगाची कारणे व जोखीम घटक
कर्करोग हा अचानक होणारा आजार नाही. तो वर्षानुवर्षे हळूहळू तयार होणाऱ्या जैविक बदलांचा परिणाम असतो.
मुख्य कारणे:
- तंबाखू: भारतातील कर्करोगांपैकी ३०-४०% कर्करोग थेट तंबाखूशी संबंधित
- मद्यपान: दारू थेट पेशींवर परिणाम करून DNA चे नुकसान करते
- चुकीचा आहार: जास्त तेलकट पदार्थ, फास्ट फूड, कमी फळभाज्या
- लठ्ठपणा: हार्मोन्समध्ये बदल व दीर्घकाळचा दाह
- संसर्गजन्य घटक: HPV, Hepatitis B & C, Helicobacter pylori
- किरणोत्सर्ग: वैद्यकीय किरणोत्सर्ग, सूर्यप्रकाशातील UV किरणे
🔔 महत्त्वाचे:
तंबाखू + दारू = धोका अनेक पटींनी वाढतो
कर्करोगाची सुरुवातीची लक्षणे व चेतावणी चिन्हे
सुरुवातीच्या टप्प्यातील कर्करोगाची लक्षणे सहसा स्पष्ट नसतात. बहुतेक वेळा ही लक्षणे सामान्य आजारांसारखी भासतात.
1. सर्वसाधारण लक्षणे
- कारण नसताना वजन घटणे
- सतत थकवा व अशक्तपणा
- दीर्घकाळ टिकणारा ताप
- वाढत्या स्वरूपातील वेदना
2. महिलांमधील लक्षणे
- स्तनात गाठ
- स्तनाच्या त्वचेवर खड्डे
- पोट फुगणे
- मासिक पाळीतील बदल
3. पुरुषांमधील लक्षणे
- लघवी करताना त्रास
- वारंवार लघवी
- लघवीत रक्त
- ओटीपोटात वेदना
कर्करोग निदानासाठी उपलब्ध तपासण्या
कर्करोग निदान सहसा खालील टप्प्यांत केले जाते:
कर्करोग निदानाची टप्प्याटप्प्याची प्रक्रिया
1. रक्ततपासण्या (Blood Tests)
रक्ततपासण्या थेट कर्करोगाचे निदान करत नाहीत, पण संशय निर्माण करण्यास उपयुक्त ठरतात.
- Complete Blood Count (CBC)
- ESR
- Peripheral smear
2. ट्यूमर मार्कर्स (Tumor Markers)
ट्यूमर मार्कर्स म्हणजे कर्करोग पेशींनी किंवा शरीराने तयार केलेले विशेष पदार्थ.
- AFP -- यकृत व जर्म सेल ट्यूमर
- PSA -- प्रोस्टेट कर्करोग
- CA-125 -- अंडाशय कर्करोग
- CEA -- आतडे, जठरांत्र कर्करोग
⚠️ महत्त्वाची सूचना:
ट्यूमर मार्कर्स स्क्रीनिंग किंवा फॉलोअपसाठी उपयुक्त आहेत, पण एकटे वापरून कर्करोगाचे अंतिम निदान होत नाही.
3. साइटोलॉजी तपासण्या (Cytology)
साइटोलॉजीमध्ये पेशींचा सूक्ष्म अभ्यास केला जातो.
- FNAC (Fine Needle Aspiration Cytology)
- Pap Smear
- Body fluid cytology
4. बायोप्सी व हिस्टोपॅथॉलॉजी — सुवर्णमानक
बायोप्सी म्हणजे संशयित ऊतकाचा तुकडा काढून त्याची सूक्ष्म तपासणी करणे.
5. इम्युनोहिस्टोकेमिस्ट्री (IHC)
इम्युनोहिस्टोकेमिस्ट्री = "कर्करोग पेशींची ओळखपत्र (Identity Card)"
कर्करोग निदानात पॅथॉलॉजी लॅबची भूमिका
कर्करोग निदानाचा अंतिम निर्णय पॅथॉलॉजी रिपोर्टवर आधारित असतो.
🎯 पॅथॉलॉजी लॅबची प्रमुख भूमिका:
- कर्करोगाची खात्री करणे
- कर्करोगाचा प्रकार ठरवणे
- कर्करोगाची आक्रमकता ठरवणे
- उपचार नियोजनात मदत
- कर्करोग स्टेजिंगमध्ये मदत
लवकर निदानाचे महत्त्व
कर्करोग हा आजार भितीदायक वाटत असला, तरी तो लवकर ओळखला गेला तर पूर्णपणे नियंत्रित आणि अनेक वेळा बरा होऊ शकतो.
कर्करोग उपचार पर्याय
शस्त्रक्रिया
कर्करोगाच्या गाठी काढून टाकण्यासाठी
कीमोथेरपी
कर्करोग पेशी नष्ट करण्यासाठी औषधे
रेडिएशन थेरपी
उच्च-ऊर्जा किरण वापरून कर्करोग पेशी नष्ट करणे
टार्गेटेड थेरपी
कर्करोग पेशींच्या विशिष्ट गुणधर्मांवर हल्ला करणे
इम्यूनोथेरपी
रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवून कर्करोगावर हल्ला करणे
हार्मोन थेरपी
हार्मोन्सवर अवलंबून असलेल्या कर्करोगांवर नियंत्रण
